Τραγούδι, κιθάρα και χορός
Το φλαμένκο εξηγημένο για πρωτάρηδες
Τι σημαίνουν cante, baile και toque, τι είναι τα palmas, το jaleo και το duende, γιατί μια παράσταση είναι εν μέρει αυτοσχεδιαστική και οι λίγες ημερομηνίες που αξίζει να γνωρίζετε.
Κρατήστε θέση στο Casa Ábaco ↗Τι είναι το φλαμένκο
Το 2010 η UNESCO πρόσθεσε το φλαμένκο στο μητρώο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Η καταχώριση τοποθετεί την πατρίδα του φλαμένκο στην Ανδαλουσία, στα νότια της Ισπανίας, με παλαιότερους δεσμούς με τη Μούρθια και την Εξτρεμαδούρα, και το χαρακτηρίζει σήμα ταυτότητας για πολλές κοινότητες. Οι οικογένειες Gitano, ή Ρομά, το διαμόρφωσαν με καθοριστικό τρόπο. Μια άλλη περιγραφή λέει ότι βασίζεται στις λαϊκές μουσικές παραδόσεις της νότιας Ισπανίας. Σε ένα θέατρο θα δείτε τρεις τέχνες ταυτόχρονα: τραγούδι, χορό και κιθάρα.
Τραγούδι, το τραγούδι
Το cante είναι η φωνητική πλευρά του flamenco. Σύμφωνα με την UNESCO, το τραγουδούν τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, ιδανικά καθιστοί και χωρίς χορωδία, και τα λόγια στοχεύουν στην ειλικρίνεια και το συναίσθημα: θλίψη, χαρά, τραγωδία, αγαλλίαση και φόβος είναι όλα μέσα στο φάσμα. Ο τραγουδιστής είναι cantaor, μια γραφή που η Wikipedia συνδέει με την απώλεια ενός χαρακτηριστικού της ανδαλουσιανής διαλέκτου. Η Ισπανική Βασιλική Ακαδημία ορίζει το flamenco singing ως ταραγμένο ανδαλουσιανό τραγούδι, και το cante jondo ως το πιο γνήσιο τραγούδι, ανδαλουσιανό και βαθιάς συγκίνησης.
Baile, ο χορός
Η UNESCO βλέπει τον χορό ως πάθος και ερωτοτροπία εν κινήσει, καλύπτοντας διαθέσεις από τη θλίψη ως τη χαρά. Η Wikipedia προσθέτει ότι είναι γνωστός για τη συναισθηματική του ένταση, το περήφανο παράστημα, τα εκφραστικά χέρια και το ρυθμικό του βηματισμό. Ο σύγχρονος χορός φλαμένκο απαιτεί χρόνια σπουδών, με έμφαση στον ακριβή, γρήγορο βηματισμό, ενώ στα αντικείμενά του περιλαμβάνονται κάστανιετ, μπαστούνια, σάλια και βεντάλιες. Γι' αυτό η οπτική γωνία μέσα στην αίθουσα έχει σημασία: τα χέρια και το πρόσωπο φαίνονται από απόσταση, αλλά τα πόδια είναι το σημείο που χάνεις από τις πίσω θέσεις.
Toque, η κιθάρα
Η UNESCO παρατηρεί ότι η τούκα, η κιθάρα, ξεπέρασε εδώ και καιρό τον απλό ρόλο της συνοδείας. Η Wikipedia σημειώνει ότι το είδος έχει το δικό του όργανο, μια κιθάρα φλαμένκο που είναι ελαφρύτερη από το κλασικό μοντέλο και έχει πιο λεπτό σώμα και πιο βαθιά φωνή. Ανάμεσα στα τραγουδιστά κουπλέ ο κιθαρίστας παίζει μια φαλσέτα, μια μελωδική ή στολισμένη φράση που παρεμβάλλεται ανάμεσα στις ακολουθίες συγχορδιών. Κάποια τραγούδια τραγουδιούνται a palo seco, δηλαδή χωρίς καθόλου κιθάρα. Σε ένα μικρό δωμάτιο θα ακούσετε το χτύπημα και το ταπ των δαχτύλων στο ξύλο, καθώς και τις νότες.
Πάλμας, χαλεό και ντουέντε
Οι palmas είναι παλαμάκια με τα χέρια και κρατούν τον ρυθμό. Η Wikipedia σημειώνει ότι αν δεν υπάρχει κιθαρίστας, ο compás, ο ρυθμός, αποδίδεται μόνο με palmas. Το jaleo είναι το κάλεσμα και η ενθάρρυνση από τους καλλιτέχνες, συχνά με τις κραυγές arza και olé. Το duende είναι πιο δύσκολο να προσδιοριστεί: η Ισπανική Βασιλική Ακαδημία το ορίζει ως μια μυστηριώδη και άρρητη γοητεία, και ο ποιητής Lorca έγραψε ότι για να το αναζητήσεις δεν υπάρχει χάρτης ούτε άσκηση. Όταν φτάνει, ένας ερμηνευτής περιγράφεται ως έχων duende, και οι Gitanos αναφέρεται ότι χρησιμοποιούν τη λέξη για το χάρισμα.
Φόρμες, που ονομάζονται palos
Το ρεπερτόριο χωρίζεται σε palos, φόρμες που διαφέρουν ως προς τον ρυθμό και τη διάθεση. Η soleá και η seguiriya είναι και οι δύο φόρμες δώδεκα χρόνων, και η soleá ανήκει στην ομάδα που ονομάζεται cantiñas. Τα flamenco tangos χρησιμοποιούν τον Φρυγικό τρόπο και ένα μέτρο της οικογένειας 2/4. Η οικογένεια του fandango, στην οποία περιλαμβάνονται οι malagueñas και οι tarantas, περιγράφεται ως διτροπική. Η farruca ξεκίνησε ως ανδρικός χορός και σήμερα χορεύεται συχνά και από γυναίκες. Η guajira προέρχεται από την Κούβα και μετριέται σε δώδεκα. Το Compás μεταφράζεται τις περισσότερες φορές ως ρυθμός, και είναι αυτό που ενώνει κάθε palo.
Αυτοσχεδιασμένο και όχι προκαθορισμένο
Η Wikipedia περιγράφει το flamenco puro ως βασισμένο σε σήματα και εκφωνήσεις δομικού αυτοσχεδιασμού παρά σε χορογραφημένες ρουτίνες, και το παραδοσιακό flamenco ως μια γλώσσα που αποτελείται από στροφές, οι οποίες τίθενται σε κίνηση μέσω προφορικών τυποποιημένων εκφωνήσεων και σημάτων. Μια σκηνική παράσταση μπορεί να προσθέσει φωτισμό, κοστούμια και προγραμματισμένες ακολουθίες πάνω σε αυτό. Σε κάθε παράσταση το πρακτικό σημείο είναι το ίδιο: οι καλλιτέχνες αποφασίζουν πόσο διαρκεί ένα κομμάτι και τι ακολουθεί, και αυτό μπορεί να αλλάξει από βραδιά σε βραδιά.
Μια σύντομη ιστορία σε τέσσερις ημερομηνίες
Η παλαιότερη καταγραφή της flamenco μουσικής χρονολογείται από το 1774, στο έργο του José Cadalso Las cartas marruecas. Ένα άρθρο εφημερίδας του 1847 δίνει την πρώτη χρήση της λέξης flamenco για τη μουσική. Η Σεβίλλη είδε το πρώτο της καφέ με flamenco τραγουδιστή το 1881, που άνοιξε ο Silverio Franconetti. Η UNESCO κατέγραψε την τέχνη το 2010. Η σύνοψη του είδους από τη Wikipedia το τοποθετεί στα τέλη του 18ου αιώνα, κάτι που ταιριάζει με την παλαιότερη καταγραφή.
Για ποιους δεν είναι
Αν θέλετε ένα σταθερό, πλήρως χορογραφημένο θέαμα με τυπωμένη σειρά προγράμματος, ο αυτοσχεδιαστικός πυρήνας του flamenco μπορεί να σας φανεί χαλαρός. Αν δεν μπορείτε να καθίσετε σε έναν χώρο με ζωντανή ενισχυμένη μουσική, ένα καθιστό σετ flamenco θα σας φανεί μια μεγάλη μισή ώρα. Και αν περιμένετε το flamenco να είναι καναρίνικο, θυμηθείτε ότι η UNESCO ονομάζει την Ανδαλουσία ως καρδιά του: στην Τενερίφη είναι εισαγόμενη τέχνη, ακόμη και εκεί όπου εκτελείται με μεγάλη δεξιοτεχνία.
Πηγές