Śpiew, gitara i taniec
Flamenco wyjaśnione dla początkujących
Co oznaczają cante, baile i toque, czym są palmas, jaleo i duende, dlaczego występ jest częściowo improwizowany i kilka dat, które warto znać.
Zarezerwuj miejsce w Casa Ábaco ↗Czym jest flamenco
W 2010 roku UNESCO wpisało flamenco na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. We wpisie jako kolebkę flamenco wskazano Andaluzję na południu Hiszpanii, z dawnymi związkami z Murcją i Estremadurą, i nazwano je znakiem tożsamości wielu społeczności. Rodziny Gitano, czyli Roma, ukształtowały je w sposób zasadniczy. Inny opis mówi, że wyrosło ono z ludowych tradycji muzycznych południowej Hiszpanii. W teatrze zobaczysz jednocześnie trzy rzemiosła: śpiew, taniec i gitarę.
Cante, czyli śpiew
Cante to wokalna strona flamenco. Według UNESCO śpiewają je zarówno mężczyźni, jak i kobiety, najlepiej siedząc i bez chóru, a słowa dążą do szczerości i uczucia: żal, radość, tragedia, uniesienie i strach — wszystko mieści się w tym zakresie. Śpiewak to cantaor — pisownia, którą Wikipedia wiąże z zanikiem pewnej cechy dialektu andaluzyjskiego. Hiszpańska Akademia Królewska definiuje śpiew flamenco jako poruszający śpiew andaluzyjski, a cante jondo jako pieśń najprawdziwszą, andaluzyjską i pełną głębokiego uczucia.
Baile, czyli taniec
UNESCO postrzega taniec jako namiętność i zaloty w ruchu, obejmujące nastroje od smutku po radość. Wikipedia dodaje, że słynie on z emocjonalnej intensywności, dumnej postawy, wyrazistych ramion i rytmicznej pracy stóp. Współczesny taniec flamenco wymaga lat nauki, z naciskiem na precyzyjną, szybką pracę stóp, a jego rekwizyty to kastaniety, laski, szale i wachlarze. Dlatego w sali liczy się widoczność: ramiona i twarz widać z daleka, ale stopy to ta część, którą traci się z tylnych rzędów.
Toque, czyli gitara
UNESCO zauważa, że toque — gitara — dawno już wykroczyła poza proste akompaniament. Wikipedia odnotowuje, że gatunek ma własny instrument: gitarę flamenco, lżejszą od modelu klasycznego, o smuklejszym korpusie i niższym głosie. Między zwrotkami śpiewu gitarzysta gra falsetę — melodyjną lub ozdobną frazę wplecioną między sekwencje akordów. Niektóre pieśni śpiewa się a palo seco, to znaczy zupełnie bez gitary. W małej sali usłyszysz nie tylko dźwięki, ale i brzdąkanie oraz stukot palców o drewno.
Palmas, jaleo i duende
Palmas to klaśnięcia dłońmi, które niosą rytm. Wikipedia zauważa, że jeśli nie ma gitarzysty, compás — rytm — wyznaczają same palmas. Jaleo to nawoływania i dodawanie otuchy przez artystów, często z okrzykami arza i olé. Duende trudniej uchwycić: Hiszpańska Akademia Królewska definiuje je jako tajemniczy i nieuchwytny czar, a poeta Lorca pisał, że aby go szukać, nie ma mapy ani ćwiczenia. Gdy się pojawia, mówi się, że wykonawca ma duende, a Gitanos podobno używają tego słowa na określenie charyzmy.
Formy, zwane palos
Repertuar dzieli się na palos – formy różniące się rytmem i nastrojem. Soleá i seguiriya to formy dwunastotaktowe, a soleá należy do grupy zwanej cantiñas. Flamenco tangos wykorzystują skalę frygijską i metrum z rodziny 2/4. Rodzina fandango, obejmująca malagueñas i tarantas, określana jest jako bimodalna. Farruca zaczynała jako taniec męski, a dziś często tańczą ją również kobiety. Guajira pochodzi z Kuby i liczy się w dwunastu. Compás najczęściej tłumaczy się jako rytm i to on spaja każdy palo.
Improvizowany, nie odgrywany według scenariusza
Wikipedia opisuje flamenco puro jako oparte na sygnałach i zawołaniach strukturalnej improwizacji, a nie na choreograficznych układach, zaś tradycyjne flamenco jako język złożony ze strof, wprawiany w ruch przez ustne, formułowe zawołania i sygnały. Spektakl sceniczny może na tym dodać światło, kostiumy i zaplanowane sekwencje. Na każdym występie praktyczny sens jest ten sam: to artyści decydują, jak długo trwa utwór i co będzie następne, a układ może się zmieniać z nocy na noc.
Krótka historia w czterech datach
Najstarszy zapis muzyki flamenco pochodzi z 1774 roku, z Las cartas marruecas Joségo Cadalso. Artykuł prasowy z 1847 roku podaje pierwsze użycie słowa flamenco na określenie tej muzyki. W 1881 roku w Sewilli otwarto pierwszą kawiarnię flamenco – założył ją Silverio Franconetti. UNESCO wpisało tę sztukę na listę w 2010 roku. Podsumowanie gatunku w Wikipedii umieszcza go w późnym XVIII wieku, co zgadza się z najstarszym zapisem.
Dla kogo to nie jest
Jeśli oczekujesz stałego, w pełni choreograficznego widowiska z drukowanym programem, improwizowany rdzeń flamenco może wydać się luźny. Jeśli nie potrafisz wysiedzieć w pomieszczeniu przy muzyce granej na żywo z nagłośnieniem, godzinny występ flamenco będzie ciągnął się jak pół wieku. A jeśli sądzisz, że flamenco jest kanaryjskie, pamiętaj, że UNESCO wskazuje Andaluzję jako jego kolebkę: na Teneryfie to sztuka importowana, nawet gdy wykonuje się ją z ogromną maestrią.
Źródła